Wspomniała o tym niemal mimochodem, gdy siedziała na fotelu podczas odświeżania koloru. Od dziesięciu tygodni stosowała kombinację trzech produktów na receptę. Alpicort E. Lanzetto. Xaloptic. Jeden z nich rozpoznaliśmy od razu — Lanzetto to miejscowy roztwór minoksydylu, powszechnie przepisywany w przypadku łysienia typu męskiego. Pozostałe dwa były nam mniej znane.
Zadaliśmy jej kilka pytań. Wyjaśniła, że to jej dermatolog przepisał tę kombinację. W czwartym i piątym tygodniu miała ciężkie chwile – znaczne wypadanie włosów, na tyle poważne, że rozważała przerwanie kuracji – ale wytrwała. Po dziesięciu tygodniach zaczęła odczuwać ostrożny optymizm.
Wyszła. Sprawdziliśmy te produkty.
Chcemy od razu wyjaśnić: jesteśmy specjalistami od włosów, a nie lekarzami. Poniżej przedstawiamy to, co odkryliśmy, gdy z ciekawości zapoznaliśmy się z wynikami badań — oraz to, jak wpłynęło to na pytania, które obecnie zadajemy.
Trzy produkty, pięć ścieżek
Alpicort E to dostępny na receptę roztwór do stosowania miejscowego zawierający trzy składniki aktywne: prednizolon (2 mg/ml), estradiol (0,05 mg/ml) i kwas salicylowy (4 mg/ml). Prednizolon jest kortykosteroidem o działaniu przeciwzapalnym. Estradiol wykazuje działanie antyandrogenne na poziomie mieszków włosowych – co ma znaczenie w przypadku łysienia androgenowego, gdzie wrażliwość na androgeny wiąże się z miniaturyzacją mieszków włosowych w miarę upływu czasu. Kwas salicylowy działa keratolitycznie, oczyszczając powierzchnię skóry głowy i wspomagając wnikanie innych składników.
Lanzetto to miejscowo stosowany minoksydyl — najbardziej sprawdzony klinicznie środek na wypadanie włosów, poparty wieloletnimi badaniami. Działa przede wszystkim poprzez rozszerzanie naczyń krwionośnych: poszerza naczynia krwionośne wokół mieszków włosowych, zwiększając dopływ tlenu i składników odżywczych, a jednocześnie przedłużając aktywną fazę wzrostu w cyklu włosowym.
Xaloptic zawiera latanoprost — analog prostaglandyny F2α, pierwotnie opracowany jako krople do oczu stosowane w leczeniu jaskry. Jego potencjał w odbudowie włosów został po raz pierwszy zauważony, gdy pacjenci stosujący ten lek na jaskrę zgłaszali jako efekt uboczny zwiększony wzrost rzęs. Badania sugerują, że może on przedłużać fazę anagenową, czyli fazę aktywnego wzrostu, cyklu włosowego — jest to mechanizm odmienny od wszystkich pozostałych składników tej kombinacji.
Wydaje się, że te trzy produkty łącznie obejmują pięć odrębnych szlaków biologicznych. Nie spotkaliśmy się wcześniej z podobną kombinacją.

To, co nas zaskoczyło
Gdy czytaliśmy dalej, naszą uwagę przykuło coś, czego się nie spodziewaliśmy. Kwas salicylowy – ten sam składnik, co w preparacie Alpicort E – jest prawdopodobnym inhibitorem enzymu o nazwie SULT1A1, sulfotransferazy występującej w mieszkach włosowych, która przekształca miejscowo stosowany minoksydyl w jego aktywną formę, siarczan minoksydylu.1 Bez odpowiedniej aktywności SULT1A1 miejscowo stosowany minoksydyl może być mniej skuteczny na poziomie mieszków włosowych — odkrycie to skłoniło badaczy do zbadania aktywności SULT1A1 jako czynnika prognostycznego odpowiedzi na minoksydyl u pacjentów z łysieniem androgenowym.
Chcemy precyzyjnie określić, co wynika z dostępnych dowodów, a czego w nich brakuje. Związek hamujący między kwasem salicylowym a aktywnością sulfotransferazy wywodzi się przede wszystkim z badań tkanki wątroby, a obraz dotyczący konkretnie skóry głowy jest mniej jednoznaczny.1 Jest to przypuszczalna interakcja, a nie potwierdzone odkrycie kliniczne w kontekście stosowania miejscowego. Wywołało to jednak pytanie, którego wcześniej nie braliśmy pod uwagę: czy w protokole obejmującym wiele produktów, takim jak ten, kolejność i czas stosowania mają znaczenie?
Z wszystkiego, co przeczytaliśmy, ostrożna odpowiedź wydawała się brzmieć „tak” — przynajmniej w teorii. Najbardziej przemyślanym podejściem wydawało się najpierw zastosowanie preparatu Alpicort E i odczekanie na jego wchłonięcie przed nałożeniem preparatu Lanzetto. Czy powoduje to mierzalną różnicę kliniczną w przypadku stosowania na skórę głowy, musi zostać ustalone w drodze dalszych badań. Wystarczyło to jednak, byśmy zaczęli inaczej myśleć o tym, jak w praktyce stosuje się protokoły warstwowe — oraz o tym, co powinno, a czego nie powinno się omawiać podczas wystawiania recepty.

To, co nas uspokoiło
Bardziej zachęcające były nasze odkrycia dotyczące połączenia z latanoprostem. W randomizowanym badaniu kontrolowanym z 2022 roku oceniano latanoprost w połączeniu z minoksydylem i betametazonem – kortykosteroidem, takim jak prednizolon w preparacie Alpicort E – u pacjentów z łysieniem plackowatym.4 Należy zauważyć, że łysienie plackowate jest schorzeniem innym niż łysienie typu męskiego, a wyników badania nie można bezpośrednio ekstrapolować. Jednak grupy otrzymujące terapię skojarzoną w tym badaniu konsekwentnie wykazywały większą poprawę w wynikach oceny odrastania włosów niż grupy leczone jednym lekiem, co sugeruje, że latanoprost może działać jako znaczące uzupełnienie zarówno kortykosteroidów, jak i minoksydylu, a nie tylko powielać ich działanie.
Biologiczna logika stosowanej przez nią kombinacji wydawała się słuszna. Każdy z produktów wydawał się działać w naprawdę odmienny sposób. Pytanie nie dotyczyło tyle tego, czy logika ta miała sens — bo miała — ile tego, czy była realizowana w sposób pozwalający każdemu składnikowi działać zgodnie z zamierzeniami.
Rozmowa o wypadaniu włosów
Kiedy opisała czwarty i piąty tydzień, na podstawie badań rozpoznaliśmy to, przez co przeszła: zjawisko znane jako „dread shed” (straszne wypadanie włosów).
Minoksydyl – zarówno w postaci miejscowej, jak i doustnej – wiąże się z tymczasowym nasileniem wypadania włosów na początku kuracji.3 Proponowany mechanizm polega na skróceniu fazy telogenowej, czyli spoczynkowej, cyklu włosowego. Włosy, które w normalnym przypadku wypadałyby stopniowo w ciągu kilku miesięcy, są zamiast tego uwalniane jednocześnie, ustępując miejsca nowym włosom w fazie anagenowej. Uważa się, że wypadanie włosów zaczyna się zazwyczaj od dwóch do czterech tygodni po rozpoczęciu leczenia, a u większości osób związane z nim objawy zaczynają ustępować w szóstym lub ósmym tygodniu.
W badaniu z 2024 roku opublikowanym w czasopiśmie „JAAD International” zbadano konkretnie, czy kontynuowanie stosowania minoksydylu do stosowania miejscowego przy jednoczesnym rozpoczęciu przyjmowania minoksydylu doustnego w małej dawce może zmniejszyć to początkowe wypadanie włosów.2 Wyniki nie były jednoznaczne — strategia nakładania się kuracji nie zmniejszyła znacząco wskaźników wypadania włosów w badanej populacji 115 pacjentów. Badania wykazały jednak, że wypadanie włosów jest uznanym zjawiskiem klinicznym o stosunkowo przewidywalnym przebiegu czasowym, a nie oznaką niepowodzenia leczenia.
Prawie przerwała kurację w piątym tygodniu. Ten moment jest szczególnie trudny: wypadanie osiąga szczyt tuż przed ustąpieniem, a większość osób — co jest całkowicie zrozumiałe — interpretuje nasilenie wypadania jako dowód na to, że protokół leczenia nie działa.
Natrafiliśmy również na randomizowane badanie porównujące doustny minoksydyl w dawce 1 mg dziennie z miejscowo stosowanym 5-procentowym roztworem minoksydylu u kobiet z łysieniem typu żeńskiego.5 Po 24 tygodniach w grupie przyjmującej minoksydyl doustnie odnotowano 12-procentowy wzrost gęstości włosów w porównaniu z 7,2% w grupie stosującej preparat miejscowy – różnica ta nie była statystycznie istotna – jednak w grupie doustnej odnotowano również ogólnie mniejsze wypadanie włosów. Od tego czasu minoksydyl w małych dawkach przyjmowany doustnie był badany w znacznie większych grupach pacjentów; w jednym z wieloośrodkowych badań obejmującym 1 404 pacjentów stwierdzono, że jedynie 1,7% uczestników przerwało leczenie z powodu działań niepożądanych.6 To, czy przejście z minoksydylu stosowanego miejscowo na minoksydyl doustny może zmniejszyć nasilenie wypadania włosów u niektórych pacjentów, jest kwestią, którą warto poruszyć z lekarzem przepisującym lek — nie jesteśmy w stanie udzielić na to odpowiedzi.

Wnioski
Po popołudniowych badaniach sformułowaliśmy dwa pytania, które obecnie zadajemy częściej, gdy klient wspomina, że jest w trakcie realizacji protokołu.
Pierwsze: jakich produktów używasz i w jaki sposób je łączysz? Kolejność stosowania, czas i odstępy między aplikacjami rzadko są omawiane w momencie wystawiania recepty. Poszczególne produkty są przepisywane na podstawie ich indywidualnych zalet. Praktyczna kwestia, jak stosować wiele preparatów miejscowych na tę samą skórę głowy – w jakiej kolejności i w jakich odstępach czasu – zazwyczaj nie jest poruszana. W przypadku protokołów opartych na jednym produkcie prawdopodobnie nie ma to większego znaczenia. W przypadku bardziej złożonych kombinacji może to mieć większe znaczenie, niż ktokolwiek dotychczas formalnie ustalił.
Po drugie: czy wiesz, czego możesz się spodziewać w ciągu pierwszych sześciu do ośmiu tygodni? Gdyby pacjentka nie wspomniała o wypadaniu włosów, nie dowiedzielibyśmy się, że prawie przerwała kurację. A gdyby ją przerwała – dokładnie w momencie, w którym badania sugerują, że wkrótce nastąpi poprawa – pytanie o to, czy protokół był skuteczny, mogłoby pozostać bez odpowiedzi.
Dlaczego stan wyjściowy zmienia przebieg leczenia
Bez udokumentowanych danych nie ma wiarygodnego sposobu, by stwierdzić, czy wydalanie podczas protokołu terapeutycznego stanowi oczekiwany obrót biologiczny, czy też rzeczywiste pogorszenie stanu. Oba zjawiska mogą wydawać się identyczne. Wywołują one taki sam niepokój.
To, co zmienia odczucia, to posiadanie udokumentowanego punktu wyjścia. Gęstość włosów zarejestrowana przed rozpoczęciem leczenia – i ponownie sprawdzona w czwartym, ósmym i dwunastym tygodniu – przekształca fazę wypadania włosów z subiektywnego i przerażającego zdarzenia w coś, co lekarz może ocenić w oparciu o obiektywny zapis. Albo liczba mieszków włosowych wraca do normy zgodnie z oczekiwaniami, albo wymaga to klinicznej oceny. Tak czy inaczej, mamy konkretną podstawę do działania.
Nie jesteśmy w stanie powiedzieć klientce, czy jej kombinacja preparatów działa, ani czy jest stosowana w kolejności, która najlepiej wspomaga działanie poszczególnych składników. Dokumentacja wyjściowa pozwala jednak dermatologowi odpowiedzieć na te pytania w oparciu o dowody, a nie tylko wrażenia.
Rozmowa z tamtego popołudnia przypomniała nam, dlaczego ma to znaczenie.
Bibliografia
- Goren A i in. (2022). Aktywność sulfotransferazy SULT1A1 w mieszku włosowym jako marker prognostyczny odpowiedzi na leczenie minoksydylem u pacjentów z łysieniem androgenowym: przegląd. PMC Open Access Review. Przeczytaj badanie
- Nohria A, Desai D, Sikora M, Mandal S, Shapiro J i Lo Sicco K. (2024). Walka z „dread shed”: Wpływ jednoczesnego stosowania minoksydylu miejscowego i doustnego na przejściowe wypadanie włosów podczas rozpoczynania kuracji doustnym minoksydylem. JAAD International, 15, 220–224. Przeczytaj badanie
- Patel P, Nessel TA i Kumar DD. (2023). Minoxidil. W: StatPearls [Internet]. StatPearls Publishing. Przeczytaj badanie
- Ghassemi M., Yazdanian N., Behrangi E., Jafari M. i Goodarzi A. (2022). Porównanie skuteczności, bezpieczeństwa i zadowolenia z stosowania latanoprostu w porównaniu z minoksydylem, betametazonem oraz w połączeniu u pacjentów z łysieniem plackowatym: ślepa, wielogrupowa, randomizowana próba kontrolowana. Dermatologic Therapy, 35(12), e15943. Przeczytaj badanie
- Ramos PM, Sinclair RD, Kasprzak M i Miot HA. (2020). Minoksydyl 1 mg doustnie w porównaniu z 5% roztworem minoksydylu do stosowania miejscowego w leczeniu łysienia typu żeńskiego: randomizowane badanie kliniczne. Journal of the American Academy of Dermatology, 82(1), 252–253. Przeczytaj badanie
- Vañó-Galván S, Pirmez R, Hermosa-Gelbard A i in. (2021). Bezpieczeństwo stosowania niskodawkowego minoksydylu doustnego w leczeniu wypadania włosów: wieloośrodkowe badanie z udziałem 1404 pacjentów. Journal of the American Academy of Dermatology, 84(6), 1644–1651. Przeczytaj badanie