Wyniki badań krwi są w normie. To jedno z tych stwierdzeń w medycynie zajmującej się wypadaniem włosów, które budzą cichą frustrację — nie dlatego, że jest nieprawdziwe, ale dlatego, że może odpowiadać na inne pytanie niż to, które zadają Twoje mieszki włosowe.
Kiedy lekarz rodzinny zleca rutynowe badania poziomu żelaza, standardowym wskaźnikiem jest zazwyczaj hemoglobina: białko zawarte w czerwonych krwinkach, które transportuje tlen w organizmie. Hemoglobina wskazuje, czy występuje niedokrwistość. Jednak rozlane wypadanie włosów — szczególnie u kobiet — częściej wiąże się z zupełnie innym aspektem związanym z żelazem. Ferytyna, białko magazynujące żelazo w tkankach, jest przedmiotem odrębnego badania. Normalny wynik hemoglobiny niewiele mówi o poziomie ferrytyny, a standardowy zestaw badań krwi nie obejmuje tego wskaźnika, chyba że zostanie to wyraźnie zlecone. Dobry wynik jednego badania nie oznacza, że drugi też będzie dobry.
Badania hemoglobiny i ferrytyny to nie to samo
Hemoglobina odzwierciedla żelazo aktualnie aktywne w krwiobiegu. Ferrytyna odzwierciedla żelazo zgromadzone przez organizm w rezerwach. Organizm traktuje te rezerwy jako bufor: gdy żelaza w diecie brakuje lub gdy zapotrzebowanie wzrasta z powodu krwawień menstruacyjnych, ciąży lub choroby, najpierw zużywane są zapasy ferrytyny, zanim poziom hemoglobiny ulegnie znacznemu obniżeniu. Zanim poziom hemoglobiny spadnie, ferrytyna może być już od pewnego czasu wyczerpana — czasami nawet od miesięcy.
To właśnie stanowi podstawę klinicznej koncepcji niedoboru żelaza bez niedokrwistości. Liczba czerwonych krwinek mieści się w normie. Poziom hemoglobiny jest w normie. Jednak zapasy żelaza w tkankach — zasoby, o które konkurują mieszki włosowe — są już na wyczerpaniu. Stan ten może pozostawać niewykryty, szczególnie u kobiet przedmenopauzalnych z regularnymi krwawieniami miesiączkowymi, które należą do grupy najczęściej dotkniętej tym problemem.
Badanie ferrytyny wymaga osobnego, konkretnego zlecenia na badanie krwi. Nie jest ono automatycznie uwzględniane w pełnej morfologii krwi ani w standardowych badaniach przesiewowych, a wiele kobiet zgłaszających się z długotrwałym, rozproszonym wypadaniem włosów nigdy nie miało tego wskaźnika zmierzonego. Pierwszym praktycznym krokiem jest wyraźne poproszenie o to badanie z podaniem jego nazwy — a następnie poproszenie o rzeczywisty wynik liczbowy, a nie tylko o informację, czy wynik jest prawidłowy, czy nie.
Problem progu
W tym miejscu praktyka kliniczna i literatura trichologiczna rozchodzą się w sposób mający rzeczywiste znaczenie praktyczne.
Laboratoryjne zakresy referencyjne dla ferrytyny są ustalane przede wszystkim w celu wykluczenia niedokrwistości z niedoboru żelaza. Większość dolnych granic laboratoryjnych wynosi około 12–15 µg/l. Powyżej tej wartości wynik klasyfikuje się jako mieszczący się w normie — co, w kontekście badań przesiewowych w kierunku niedokrwistości, jest słuszne. Jednak te zakresy referencyjne nie zostały ustalone z uwzględnieniem biologii mieszków włosowych; odzwierciedlają one próg, poniżej którego zaczyna być ograniczona zdolność organizmu do transportu tlenu, a nie próg, poniżej którego mieszek włosowy może zacząć mieć trudności.
Znaczna część literatury trichologicznej wskazuje inny, wyższy punkt odniesienia w kwestii ferrytyny. W kompleksowym przeglądzie z 2006 r. opublikowanym w „Journal of the American Academy of Dermatology” Trost, Bergfeld i Calogeras zbadali diagnostyczny i kliniczny związek między niedoborem żelaza a wypadaniem włosów w różnych typach łysienia, argumentując, że ferrytyna w surowicy stanowi najbardziej wiarygodny wskaźnik zapasów żelaza w tym kontekście klinicznym.4 Wcześniejsze badania kliniczne przeprowadzone przez Rushtona i Ramsaya wykazały, że utrzymanie odpowiedniego poziomu ferrytyny w surowicy było czynnikiem o znaczeniu klinicznym u kobiet leczonych z powodu rozlanego wypadania włosów związanego z androgenami, nawet podczas aktywnego leczenia.2
Dokładny próg funkcjonalny omawiany w literaturze trychologicznej nie jest ustalony — w różnych badaniach i wytycznych klinicznych pojawiają się wartości od 30 µg/l do 70 µg/l, co odzwierciedla brak jednej uzgodnionej normy. Jednak nawet przyjmując dolną granicę tego przedziału, różnica między laboratoryjną wartością graniczną niedokrwistości (≥12–15 µg/l) a punktem odniesienia w trychologii nie jest marginalna. Wynik ferrytyny na poziomie 20 lub 25 µg/L z łatwością spełnia kryteria przesiewowe w kierunku niedokrwistości. Czy jest on wystarczający do utrzymania prawidłowej funkcji mieszków włosowych, to już inna kwestia — na którą standardowy zestaw badań nie jest w stanie odpowiedzieć.
W szeroko zakrojonym badaniu populacyjnym obejmującym 5 110 kobiet w wieku 35–60 lat Deloche i współpracownicy stwierdzili w 2007 r., że 59% kobiet zgłaszających nadmierne wypadanie włosów miało poziom ferrytyny poniżej 40 µg/L — był to odsetek większy niż w grupach o umiarkowanym wypadaniu włosów lub bez wypadania włosów w tej samej kohorcie.5 Badanie opierało się na subiektywnych zgłoszeniach dotyczących wypadania włosów, a nie na diagnozie klinicznej, a stwierdzony związek nie oznacza istnienia związku przyczynowego. Jednak przy takiej wielkości próby stanowi to istotny sygnał epidemiologiczny.

Biologia niedożywionego mieszka włosowego
Aby zrozumieć, dlaczego ta luka progowa ma znaczenie, warto zrozumieć, jaką rolę faktycznie pełni żelazo wewnątrz rosnącego mieszka włosowego – ponieważ związek ten nie jest jedynie korelacyjny. Istnieje tu wyraźny mechanizm biologiczny.
W fazie anagenowej – okresie aktywnego wzrostu trwającym od dwóch do siedmiu lat – komórki macierzy u podstawy cebulki włosa nieustannie się dzielą. Należą one do najszybciej namnażających się komórek w organizmie dorosłego człowieka, wytwarzając keratynę, która buduje łodygę włosa w górę. Takie tempo podziałów wymaga stałego i znacznego dopływu nowo zsyntetyzowanego DNA, do czego niezbędne są dezoksyrybonukleotydy, które z kolei są wytwarzane przez enzym zwany reduktazą rybonukleotydową.
Reduktaza rybonukleotydowa jest zależna od żelaza: potrzebuje go jako funkcjonalnego kofaktora do katalizowania przemiany rybonukleotydów w dezoksyrybonukleotydy niezbędne do replikacji DNA. Badania przeprowadzone przez Furukawę i współpracowników bezpośrednio wykazały, że niedobór żelaza zmniejsza aktywność reduktazy rybonukleotydowej, powodując wymierny spadek syntezy DNA i proliferacji komórek.1 Gdy zapasy żelaza maleją, ta szlak enzymatyczny działa poniżej swojej wydajności.
Mieszek włosowy nie otrzymuje chronionej porcji żelaza. Konkuruje z innymi tkankami o to, co jest dostępne z rezerw ferrytyny. Gdy rezerwy te są niskie, żelazo jest kierowane przede wszystkim do funkcji związanych z transportem tlenu — jest to uzasadnione z biologicznego punktu widzenia, ale oznacza to, że mieszek włosowy, ważny, ale nie niezbędny do podtrzymania życia, jest jedną z pierwszych struktur, w których pojawia się niedobór. Konsekwencją tego, narastającą w ciągu tygodni lub miesięcy, może być przedwczesne wyjście z fazy anagenu: mieszki włosowe wchodzą w fazę spoczynku (telogen) wcześniej, niż wynikałoby to z ich biologii, co po dwóch lub trzech miesiącach prowadzi do charakterystycznego, rozproszonego wypadania włosów.

Co faktycznie wskazują dowody
Badania dotyczące ferrytyny i wypadania włosów dają naprawdę niejednoznaczne wyniki, co ma znaczenie dla tego, jak należy interpretować i przekazywać te dowody.
Kantor, Kessler, Brooks i Cotsarelis stwierdzili w badaniu przekrojowym z 2003 roku, że kobiety z łysieniem androgenowym miały znacznie niższe średnie stężenie ferrytyny w surowicy w porównaniu z grupą kontrolną bez wypadania włosów — była to różnica istotna statystycznie na poziomie populacji.3 W przypadku łysienia plackowatego zaobserwowano podobną tendencję. W przypadku wypadania włosów typu telogenowego różnica była widoczna w danych, ale nie osiągnęła istotności statystycznej w badanej próbie.
Bardziej złożone wyniki pochodziły z dużego badania kontrolowanego przeprowadzonego w 2010 roku przez Olsena i współpracowników z Kliniki Zaburzeń Włosów Uniwersytetu Duke’a, w którym przebadano 381 kobiet z łysieniem typu żeńskiego lub przewlekłym wypadaniem włosów w fazie telogenowej oraz 76 kobiet z grupy kontrolnej. Przyjmując jako próg poziom ferrytyny ≤40 µg/l, niedobór żelaza stwierdzono u 58,8% kobiet z łysieniem typu żeńskiego i u 63,8% kobiet z przewlekłym wypadaniem włosów typu telogenowego — ale również u 72,3% kobiet z grupy kontrolnej, u których nie występowało wypadanie włosów.6 Różnica między grupą z wypadaniem włosów a grupą kontrolną nie była statystycznie istotna. Wniosek z badania był taki, że niedobór żelaza przy tym progu jest niezwykle powszechny u kobiet przed menopauzą, niezależnie od tego, czy występuje u nich wypadanie włosów — co oznacza, że niski poziom ferrytyny nie jest wiarygodnym, niezależnym czynnikiem pozwalającym odróżnić osoby z wypadaniem włosów od tych bez niego.
Co to oznacza w praktyce: niski poziom ferrytyny nie wyjaśnia automatycznie każdego przypadku rozlanego wypadania włosów, a pojedynczy pomiar ferrytyny — niezależnie od wyniku — daje ograniczony obraz sytuacji. Bardziej miarodajnym klinicznie podejściem jest śledzenie poziomu ferrytyny w czasie, w połączeniu z obserwacjami stanu skóry głowy i danymi dotyczącymi innych biomarkerów, w celu zidentyfikowania długoterminowych trendów, których pojedynczy pomiar nie jest w stanie ujawnić. Indywidualna trajektoria ma większe znaczenie niż pojedynczy odczyt.
Warto przeprowadzić następującą rozmowę
Jeśli po zgłoszeniu obaw dotyczących wypadania włosów powiedziano Ci, że wyniki badań krwi są w normie, warto bezpośrednio zapytać swojego lekarza pierwszego kontaktu lub dermatologa o następujące kwestie:
- Czy w panelu badań uwzględniono konkretnie ferrytynę, czy tylko hemoglobinę?
- Jeśli mierzono poziom ferrytyny, jaka jest rzeczywista wartość liczbowa — a nie tylko oznaczenie „w normie” lub „powyżej normy”?
- Gdzie ta wartość plasuje się w stosunku do progów omawianych w badaniach trichologicznych i czy wskazane byłoby monitorowanie w czasie?
Nie jest to w żadnym wypadku samodiagnoza. Decyzja o tym, czy uzupełnienie zapasów żelaza jest klinicznie wskazane – i w jaki sposób – należy do lekarza pierwszego kontaktu, który kieruje się pełnym obrazem klinicznym pacjenta. Jednak rozpoczęcie tej rozmowy z konkretną wartością ferrytyny w ręku oraz zrozumieniem, dlaczego laboratoryjny zakres normy może nie być najbardziej odpowiednim punktem odniesienia w kwestii wypadania włosów, zmienia jakość możliwej dyskusji.

Poziom ferrytyny może ulegać znaczącym zmianom na przestrzeni miesięcy pod wpływem diety, wchłaniania, utraty krwi podczas miesiączki lub zmian w stanie zdrowia. Pomiar wykonany jednorazowo, zapisany i nigdy więcej nie analizowany stanowi jedynie pojedynczy punkt danych. Wartość monitorowana w czasie wraz z obserwacjami stanu skóry głowy – wypadaniem włosów, zmianami gęstości, zdjęciami wykonywanymi za każdym razem w ten sam sposób – zaczyna przedstawiać znacznie bardziej przydatny obraz sytuacji i stanowi bardziej owocną podstawę do wszelkich rozmów dotyczących interwencji klinicznej.
Jeśli masz aktualny wynik badania ferrytyny, możesz wprowadzić go do aplikacji Scalp Score – dostępnej za darmo i bez konieczności rejestracji – i zobaczyć go obok przedziałów podanych w opublikowanej literaturze, wraz ze źródłem każdego przedziału. Sama wartość nigdy nie jest wysyłana do analizy i jest przechowywana w telefonie, chyba że włączysz funkcję tworzenia kopii zapasowej. Omów implikacje z lekarzem rodzinnym lub dermatologiem — liczba ta jest punktem wyjścia, a nie odpowiedzią.
Bibliografia
- Furukawa T, Naitoh Y, Kohno H, Tokunaga R i Taketani S. (1992). Niedobór żelaza zmniejsza aktywność reduktazy rybonukleotydowej i syntezę DNA. Life Sciences, 50(26), 2059–2065. Przeczytaj badanie
- Rushton DH i Ramsay ID. (1992). Znaczenie odpowiedniego stężenia ferrytyny w surowicy podczas doustnego leczenia octanem cyproteronu i etynyloestradiolem rozlanego łysienia androgenowego u kobiet. Clinical Endocrinology, 36(4), 421–427. Przeczytaj badanie
- Kantor J, Kessler LJ, Brooks DG i Cotsarelis G. (2003). Obniżony poziom ferrytyny w surowicy wiąże się z łysieniem u kobiet. Journal of Investigative Dermatology, 121(5), 985–988. Przeczytaj badanie
- Trost LB, Bergfeld WF i Calogeras E. (2006). Diagnoza i leczenie niedoboru żelaza oraz jego potencjalny związek z wypadaniem włosów. Journal of the American Academy of Dermatology, 54(5), 824–844. Przeczytaj badanie
- Deloche C., Bastien P., Chadoutaud S., Galan P., Bertrais S., Hercberg S. i de Lacharrière O. (2007). Niski poziom zapasów żelaza: czynnik ryzyka nadmiernego wypadania włosów u kobiet przed menopauzą. European Journal of Dermatology, 17(6), 507–512. Przeczytaj badanie
- Olsen EA, Reed KB, Cacchio PB i Caudill L. (2010). Niedobór żelaza w łysieniu typu żeńskiego, przewlekłym łysieniu telogenowym oraz w grupach kontrolnych. Journal of the American Academy of Dermatology, 63(6), 991–999. Przeczytaj badanie